تحلیل تطبیقی تفسیر آیات جهاد درقرآن کریم از منظر سید قطب (مفسر سنی )وسید جواد مغنیه (مفسر شیعی )

 تحلیل تطبیقی تفسیر آیات جهاد درقرآن کریم از منظر سید قطب (مفسر سنی )وسید جواد مغنیه (مفسر شیعی )

چکیده                                                                                                          

پژوهش حاضر با طرح پرسش اصلی «تمایز در مبانی معرفت‌شناختی و رویکردهای تفسیری چگونه به شکل‌گیری قرائت‌های متفاوت از آیات جهاد نزد سید قطب و علامه مغنیه می‌انجامد؟» به تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های دو مفسر برجسته معاصر از سنت‌های اهل‌سنت و شیعه می‌پردازد. به‌منظور تعمیق بحث جهاد، دو پرسش فرعی نیز مطرح شده است: نخست، تفاوت دیدگاه این دو اندیشمند در تلقی از مقاصد شریعت، نسبت دین و قدرت و نقش سیاق تاریخی در تفسیر آیات جهاد چیست؟ دوم، این تفاوت‌های تفسیری چه تأثیری بر بازتعریف فقه روابط بین‌الملل و مشروعیت جنگ و صلح در اندیشه اسلامی دارد؟

جهاد که به‌عنوان رکنی از منظومه فکری اسلام مطرح است، در مقام سازکاری سازمان‌یافته برای دفاع از دین، جامعه اسلامی و ارزش‌های الهی در مسیر اصلاح فرد و جامعه تلقی می‌شود. این پژوهش با بهره‌گیری از روش تحلیل کیفی محتوای تفسیری و بررسی آیات کلیدی مرتبط نشان می‌دهد که سید قطب با نگرشی رسالتی و تمدنی، جهاد را ابزاری برای رهایی از نظام‌های سلطه و تحقق جامعه توحیدی می‌داند؛ درحالی‌که علامه مغنیه با رویکردی عقلانی و مبتنی بر فقه مقاصدی، جهاد را به دفاع در برابر تجاوز، زدودن موانع دعوت و دفع ظلم محدود می‌کند. این افتراق معرفتی ناشی از تفاوت در برداشت از غایت شریعت و شیوه تعامل با تاریخ نزول آیات است و بازتاب‌های آن در بازتعریف فقه روابط بین‌الملل و مفهوم خشونت مشروع در اندیشه اسلامی آشکار می‌شود.

کلیدواژه‌ها: جهاد، دفاع مشروع، دعوت، صلح.

مقدمه

یکی از مفاهیم چالشی در تفسیر قرآن کریم  جهاد است، که گستره معنایی آن از مجاهده معنوی تا نبرد مسلحانه را در­بر می­گیرد. نزول آیات مربوط به جنگ دربافت تاریخی خاص صدر اسلام­، وجود اصطلاحاتی چون فتنه، بغی واعتداء وتعامل پیچیده این آیات با آموزه­های اخلاقی و مقاصد شریعت ،زمینه سازقرائت­های متفاوتی در طول تاریخ تفسیر شده است.در دوران معاصر­ ،اهمیت این اختلاف قرائت ها دوچندان است. زیرا صورت بندی نظری جهادبر دیدگاه­های فقهی درباره جنگ ،صلح ،پیمان­ها و تعامل با دیگر ملل تاثیر مستقیم می­گذارد .از میان مفسران معاصر، سید قطب و سید محمدجواد مغنیه دو چهره مرجع اند که هریک­،بر بستر مکتب فکری و زمینه اجتماعی خود، فهمی متمایز ازآیات جهاد عرضه کرده­اند .این مقاله با رویکرد تحلیلی تطبیق، نخست مبانی روش شناختی این دو مفسر را روشن می کند، سپس آیات کلیدی جهاد را به اختصار صورت بندی کرده و طریقه تفسیر هریک را می سنجد ودر پایان پیامدهای فقهی آنها ذکر می­گردد.

مبانی نظری و پیشینه تفسیری آیات جهاد

واژه «جهاد» در لغت عرب از ریشه «ج ه د»به معنای جهد، تلاش، کوشش و تحمل مشقت آمده است. (ابن منظور، لسان العرب ،ج۳،ص۱۵۲) در اصطلاح قرآنی، این مفهوم بسیار گسترده است و شامل انواع تلاش ها در راه خدا می­شود مفسران از دیر­باز، جهاد را به دونوع عمده تقسیم کرده­اند­: جهاد­اکبر و جهاد­اصغر جهاد­اکبر مبارزه با هوای نفس، شیطان و صفات رذیله است (مطهری ،جهاد،ص۸۵)علامه طباطبایی ،جهاد را تلاش در راه خدا دانسته و آن را شامل تلاش فکری، عملی و نظامی می داند .(طباطبایی ،المیزان فی تفسیر القرآن ،ج۲،ص۳۴۵،ج۴،ص۳۷۶)از منظر تاریخی ،نزول بسیاری از آیات جهاد دردوران مدنی پیامبر اسلام (ص) نشان دهنده ارتباط این مفهوم با شکل گیری و تثبیت جامعه اسلامی است (سیوطی ،الاتقان فی علوم القرآن،ج۱،ص۲۱۲)آیات ابتدایی مکه بیشتر به جهاد درونی و دعوت مسالمت­آمیز می­پرداخت­، اما با هجرت به مدینه وتشکیل حکومت اسلامی ، نیاز به جهاد دفاعی و تبیین حدود آن ضروری شد. مفسرانی چون زرکشی در البرهان فی علوم القرآن به جنبه اجتماعی و نظامی جهاد در قرآن تاکید کرده و آن را ابزاری برای دفاع از امت وگسترش حق دانسته­اند (زرکشی ،البرهان ،ج ۲،ص۱۱۹)در تفاسیر معاصر، رویکردهای جدیدی به مفهوم جهاد ارائه شده است. برخی مانند محمد رشید رضا، جهاد را بیشتر در چارچوب دفاع از بلاد اسلامی و مقابله با استعمار تفسیر کرده­اند(رشید رضا،المنار،ج۴،ص۱۱۷) الغزالی نیز بر جنبه اخلاقی و اجتماعی جها در مقابله با ظلم تاکید دارد. (الغزالی ،فقه السیره ،ص۲۹۸)این پیشینه های تفسیری، زمینه فهم دیدگاه­های مفسران جدیدتر مانند سید قطب و سید محمد جواد مغنیه فراهم می آورد.

دسته بندی موضوعی آیات جهاد در قرآن

آیات قرآنی مرتبط با جهاد، بر اساس مضامین و اهداف اصلی به سه دسته عمده قابل تقسیم هستند. این تقسیم به ما کمک می­کند تا گستره معنایی این مفهوم را در قرآن بهتر درک کنیم و سپس دیدگاه دو مفسر مورد نظر را در این چار چوب ارزیابی نماییم.

۱-آیات جهاد دفاعی

این دسته از آیات بر ضرورت مقابله با دشمنانی که به سوی جامعه اسلامی تجاوز می کنند، تاکید دارند .آیه شریفه «وَقاتِلوافی سَبیلِ اللِه الذینَ یُقاتِلونَکُم وَلاتَعتَدُوا اِنِّ اللِه لایُحِبُّ المُعتَدینَ»(بقره۱۹۰)از برجسته ترین آیات این بخش است این آیه مبنای مشروعیت جنگ را دفاع دربرابر تجاوز قرار داده و همزمان، تجاوز از حدود مجاز را منع می­کند (طبری،جامع البیان ،ج ۳،ص۵۶۶۹، ،قرطبی ،الجامع ،ج۳،ص۳۹)این رویکرد تاکیدی بر بعد دفاعی جهاد و رعایت موازین اخلاقی درعین درگیری نظامی است.

۲-آیات رفع فتنه واستبداد

دسته دیگر از آیات، جهاد را به منظوررفع فتنه، استبداد، ظلم وفساد در زمین تجویز می کنند. آیه «وَقاتِلُوهُم حَتّی لاتَکُونِ فِتْنَهٌ وَّیَکُونَ الدّینُ لِلّه»(بقره ۱۹۳)­نمونه بارزاین آیات است؛ مفسران مختلف ،«فتنه»را به معنای شرک، فساد و سلب آزادی ایمان تفسیر کرده­اند (ابن کثیر ،تفسیرالقرآن العظیم،ج۲،ص۳۲۳،طباطبایی ،المیزان ،ج۹،ص۱۷۴)هدف در این جهاد تنها دفاع نیست بلکه تلاش برای رهایی جامعه از سلطه ظالمانه و برقراری حاکمیت الهی است.

۳-آیات حمایت از مظلومان

بخشی از آیات جهاد، بر وظیفه مسلمانان در حمایت از مستضعفان و مظلومانی که مورد ستم قرار گرفته­اند تاکید می­کند. آیه «وَما لَکُمْ لاتُقاتِلُونَ فی سَبیلِ اللهِ وَالْمُسْتَضْعَفینَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِوَالْوِلْدانِ الَّذینَ یَقُولُونَ رَبَّنا اَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ القَریهِ الظّالِمِ اَهْلُها وَاجْعَل لَّنا مِن لَّدُنکَ وَلیًّاواَجْعَلْ لَّنا مِن لَّدُنْکَ نَصیراً»(نساء:۷۵)ازاین قسم است. این آیه جهاد را برجسته می­سازد(طبری ،جامع البیان،ج۵،ص۲۶۷،فضل الله ،من وحی القرآن ،ج۶،ص۱۱۲،مغنیه ،الکاشف،ج۲،ص۳۵۰)این رویکرد، جهاد را نه تنها برای دفاع از خود، بلکه به عنوان یک رسالت انسانی واخلاقی در قبال بشریت تلقی می­کند.

        مبانی و روش شناسی تفسیری

۱-۱  -روش شناسی سید قطب

سید قطب در« تفسیر فی ظلال القرآن»، خوانشی ادبی، تربیتی وحرکت­محور از قران عرضه می­کند. از نظر وی، قرآن کتابی برای ساختن امت و «تمدن توحیدی» است و مفاهیم محوری آن، از جمله جهاد، درنسبت با  ماموریت تاریخی امت اسلامی معنا می­یابد. وی معتقد است که قرآن برای آزاد­سازی انسان از هر گونه سلطه طاغوتی نازل شده است و جهاد ابزار تحقق این آزادی است؛ لذا جهاد تنها دفاع در برابرحمله دشمن نیست، بلکه ابزاری برای رها­سازی انسان از سلطه طاغوت است. به زعم وی قرآن ماموریتی جهانی برای بر پایی نظام توحیدی ارائه می دهد و جهاد در این چارچوب معنا پیدا می­کند «لَیس الجهاد دِفاعاً مَحضاً اِّنما هُوَ للاَزاله الانظمه الجائره«فی ظلال ،ج ۱،ص۲۲۱)جهاد تنها دفاع نیست، بلکه برای ازبین بردن نظام­های ستمگر و آزاد­سازی انسان از سلطه طاغوت است درتبیین آیه «وَقاتِلوهُم حَتّی لاتَکون فِتنَه »سید قطب «فتنه»را صرفا انحراف فکری و عقیدتی نمی­داند، بلکه آن را نمودهای گوناگون سلطه نظام های باطل، استبداد و استکبار بر انسان­ها در ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی معرفی می­کند (سید قطب ،فی ظلال ،ج۲،۱۰۴۷)بنابر این جهاد برای او حرکتی تهاجمی و فعال در جهت براندازی این نظام ها و برپایی نظام الهی است. او معتقد است که تا زمانی که سایه طاغوت بر سر جامعه سایه افکنده است، جهاد برای آزادی انسان­ها ادامه خواهد­یافت(سید قطب ،فی ظلال ،ج۲۳،ص۱۴۵۲). با این حال قطب، به هیچ وجه مدافع جنگ بی­رویه و تجاوز نیست، او بر این نکته تاکید دارد که جهاد باید در چارچوب عدالت صورت­گیرد و اسلام هرگونه اعتداءظلم و زیاده­روی را منع کرده­است. او جهاد را در راستای «توحید اجتماعی »می­بیند­، به این معنا که حاکمیت مطلق از آن خداوند است. (سید قطب ،فی ظلال،ج۱،ص۲۲۸)

.

۱-۲-روش شناسی مغنیه

مغنیه در «الکاشف» رویکردی متفاوت اما در عین حال هماهنگ با مبانی دین اسلام به مفهوم جهاد دارد. او جهاد را اساسا واکنشی در برابر تجاوز و ابزاری برای دفاع از جامعه اسلامی  و حقوق مشروع آن تفسیر می­کند (مغنیه ،الکاشف،ج۱،ص۲۸۱). مغنیه معتقد است که اسلام، در ذات خود، دین دعوت، رحمت و صلح است و جنگ و جهاد تنها در صورت ضرورت و در چارچوب دفاع مشروعیت پیدا می­کند (الکاشف،ج۲،ص۳۴۸،ج۳،ص۲۱۰). بر روش عقلانی، فقه­محور و مبتنی بر اخلاق قرآنی تکیه دارد، اواستعمالات قرآنی را با مقاصد شریعت و آموزه­های اخلاقی اسلام مرتبط می­سازد وی در تبیین آیه «وَلاتَعتَدوا» بر این نکته تاکید دارد که جنگ در اسلام محدود به دفع تجاوز و مقابله با ظلم است و هرگونه تعرض به کسانی که با مسلمانان در حال جنگ نیستند، ممنوع است. (ج۱،ص۲۸۳) او محور اصلی جهاد را در حمایت از مظلومان و دفاع از عدالت اجتماعی می­بیند (ج۲،ص۳۵۰،ج۴،ص۱۷۵) از این­رو جهاد برای مغنیه، ابزاری برای بر قراری نظم عادلانه و رهایی مستضعفان از چنگال ظالمان است. مغنیه نیز همچون بسیار از مفسران به پیوند جهاد با رهبری مشروع اشاره دارد و معتقد است که هر گونه اقدامی نظامی بدون اذن حاکم شرع و رهبری جامعه، مشروعیت ندارد. (سبحانی ،منشورجاوید ،ج۶،ص۲۲۱)

۲-تحلیل تطبیقی دیدگاه­ها

نقاط اشتراک

هردو مفسر، در چند محورکلیدی پیرامون مفهوم جهاد، اشتراک نظر دارند:۱-مفهوم دفاعی جهاد: هردو بر این باورند که جهاد در درجه اول، ابزاری برای دفاع از دین، امت و سرزمین اسلامی در برابر تجاوزات دشمنان است.(سید قطب ،فی ظلال ،ج۲،ص۱۰۴۹، مغنیه الکاشف،ج۲،ص۳۴۸)۲-رعایت حدود اخلاقی: هردو مفسر، با استناد به آیات قرآن،  برضرورت رعایت موازین اخلاقی و پرهیز از ظلم و تجاوز درحین جهاد تاکید دارند.(سید قطب، فی ظلال ،ج۲،ص۱۴۰۴۹،مغنیه ،الکاشف،ج۱،ص۲۸۳) هدف نهایی هردو الهی: هردو، جهاد را در نهایت، در راه خدا و برای تحقق اهداف الهی می­دانند، هرچند در مصادیق  وگستره آن تفاوت دارند.

نقاط افتراق

اختلافات اصلی میان دو مفسر در چارچوب درک و تبیین گستره و اهداف جهاد نمایان می­شود ۱-گستره جهاد: سید قطب: جهاد را فراتر از دفاع صرف می­داند و آن را بخشی از یک حرکت جهانی و مستمر برای تحقق حاکمیت الهی و رفع موانع دعوت اسلامی در سراسر جهان تلقی می­کند. برای او جهاد وسیله ای برای «انقلاب»علیه نظام­های طاغوتی و برپایی «نظام ربانی » است (سید قطب ،فی ظلال ج۳،ص۱۴۵۱) علامه مغنیه: جهاد را یک اقدام دفاعی دربرابر تجاوز معرفی می­کند. وی بر جنبه­های فقهی و حفظ حدود مشروع تاکید دارد و جهاد را در چارچوب حفظ مصلحت جامعه اسلامی و مقابله با ظلم و استبداد می­بیند (مغنیه ،الکاشف ،ج۳،ص۲۱۰)

هدف اصلی جهاد: سید قطب هدف اصلی جهاد را «توحید اجتماعی »و براندازی هرگونه طاغوت و نظام غیرالهی می­داند. جهاد در نظر او، ابزار آزادسازی انسان از بندگی غیر خدا و استقرار حاکمیت خداوند است (سید قطب ،فی ظلال ،ج۲،ص۱۴۰۴۷)سید محمد جواد مغنیه : هدف اصلی را برقراری عدالت اجتماعی، دفاع از مظلومان و رفع فتنه (به معنای ظلم واستبداد)درجهت حفظ کیان امت و حقوق مشروع آن می­داند (مغنیه ،الکاشف،ج ۲،ص۳۵۰)

تفاوت رویکردی

سید قطب: رویکرد جهانی، ایدئولوژیک و انقلابی دارد. او جهاد را بخشی از یک مبارزه ایدئولوژیک برای استقرار نظام حق در کل جهان می­بیند. سید محمد جواد مغنیه رویکردی فقهی ، حقوقی و صلح مدار(درصورت امکان )دارد، او برای رعایت ضوابط شرعی و دفاع مشروع تاکید بیشتری دارد وکمتر به جنبه تهاجمی و انقلابی جهاد در گستره جهانی می­پردازد. این تفاوت رویکردی، ریشه در جهان­بینی، تجارب تاریخی و اولویت­های فکری هریک از این دو مفسران دارد. قطب تحت تاثیر شرایط سیاسی جهان اسلام ، به جهاد به عنوان نیروی محرک تغییر و تحول در می­نگرد در حالی که مغنیه، بر جنبه­های دفاعی و اصلاحی جهاد در چارچوب جامعه اسلامی و رعایت مصالح آن تمرکز دارد.

نتیجه­گیری

برسی تطبیقی تفسیر آیات جهاد از منظر سید قطب و سید محمد جواد مغنیه، نشان­دهنده غنای مفهوم جهاد در قرآن کریم و تنوع رویکردهای تفسیری به آن است. هردو مفسر جهاد را ابزاری مشروع برای دفاع از دین ،آزادی و عدالت انسانی می­دانند و بر ضرورت رعایت حدود اخلاقی و پرهیز از ظلم در این مسیر تاکید دارند، این اشتراک بیانگر پیوند عمیق فهم قرآنی با مبانی اخلاق اسلامی  و مسئولیت­پذیری در برابر احقاق حق ودفع باطل است. با این حال تفاوت­های بنیادینی در گستره، اهداف و رویکرد تفسیری این دو اندیشمند دیده می­شود. سید اقطب جهاد را به منزله ماموریت جهان شمول اسلام برای رفع موانع توحید و براندازی نظام­های طاغوتی و حرکتی فعال و انقلابی برای استقرار حاکمیت الهی تلقی می­کند. در مقابل علامه مغنیه، جهاد را اساسا ابزاری دفاعی و واکنشی دربرابر تجاوز و ظلم معرفی کرده و بر ضرورت رعایت ضوابط فقهی، حقوقی و حفظ مصالح جامعه اسلامی تاکید بیشتری دارد. این تفاوت در فهم، ریشه در جهان بینی، اولویت های فکری و اهداف بلند مدت هریک از مفسران دارد. سید قطب با نگاهی ایدئولوژیک و تحول­خواه ،جهاد را موتور محرکه تغییرات جهانی می داند، درحالی که مغنیه با رویکردی عمل­گرایانه و فقهی، بر جنبه­های دفاع مشروع و اصلاحی آن در چارچوب جامعه اسلامی تمرکز می کند.