اخلاق جنگ در قرآن و سیره پیامبر، تطبیق اخلاق جنگ و قواعد بشردوستانه در جنگ های 12 روزه و رمضان

 اخلاق جنگ در قرآن و سیره پیامبر، تطبیق اخلاق جنگ و قواعد بشردوستانه در جنگ های 12 روزه و رمضان

چکیده

هدف این مقاله بررسی اخلاق جنگ در «قرآن-سیره پیامبر و قواعد بشر دوستانه» و تطبیق آن بر  جنگ دوازده روزه و جنگ رمضان» است. این تحقیق  در تلاش است تا با  استفاده از روش توصیفی - تحلیلی، مفاهیم فوق را تعریف و عملکرد (ایران) ( آمریکا و اسراییل) در جنگ را، با توجه به مشاهدات عینی، خبری  و میدانی، از منظر اخلاق و قواعد بشر دوستانه، ارزیابی کند. فرضیه اصلی تحقیق این است که ایران در موضع دفاع و پاسخ به تجاوز است. اما (آمریکا و اسراییل) در موضع تجاوز و سوی استفاده از مفاهیم ارزشمند بشری چون صلح و مذاکره است. این مقاله با استفاده از شواهد و مدارک، درصدد اثبات این فرضیه است. نتایج تحقیق نشان از آن دارد که در «قرآن و سیره پیامبر» اخلاق جنگ، حقوق افراد غیرنظامی و حفاظت از اموال عمومی مورد توجه ویژه قراردارد. چنانکه فرمایشات امام شهید نیز در بحث دفاع و مقاومت، حاکی از عدالت و خدامحوری است. خلاصه عملکرد ایران: دفاعی است، جنگ در راه خدا، پاسخ در برابر تعدی، همراه با اصول و اخلاق و عدالت جنگی است. اما جوانب مقابل؛ در هر دو جنگ؛ آغازگر آن بودند، مرتکب، بدعهدی، تجاوز، جنایت جنگی و ترور گردیدند.

کلیدواژه ‌ها: اخلاق، جنگ، سیره پیامبر، قواعد بشردوستانه.

مقدمه

یکی از مسایل مهم حقوق بشری، مراعات اخلاق و قواعد جنگ است که، حاکی از باورمندی به کرامت انسانی و حقوق بشری است. قوانین بین‌المللی نیز در منازعات سه محور را مشخص نموده که در صورت ارتکاب آن، باید کشور یا گروه خاطی جوابگو باشد. که عبارت از نسل زدایی، جنایت جنگی و جنایت علیه بشریت است. در جنگ های مورد نظر، تحقیق در مورد تخطی ها و جنایات جنگی از اهمیت و ضرورت بیشری بر خوردار است. چرا که ایران، در حالی مورد تهاجم قرار می‌گیرد که حل مسئله را از طریق دیپلماسی دنبال می‌کرد. ازین جهت ایران در موضع دفاع در برابر دشمنی است که حاکمیتش حین مذاکره مورد تعرض گرفته. از طرفی آمریکا، خود را سردمدار حقوق بشر، مدافع دیپلماسی، آزادی و آبادی می‌داند. در موضوع نگاه اسلام به جنگ، قواعد بشردوستانه وجنایات جنگی تحقیات زیادی صورت گرفته. اما این مقاله، ضمن که خود عنوانش جدید است، با محور قرار دادن اخلاق جنگ و تطبیق آن با عملکرد اطراف منازعه در «جنگ دوازده روزه و رمضان» طبعا یک نو آروی و نگرش جدید محسوب می‌شود.

1- مفهوم شناسی 

1-1. اخلاق

اخلاق از نظر لغوی؛ در قرآن، به دأب، روش و منش تعبیر شده چنانکه عادت و اخلاق کافران را به عادت و روش آل فرعون تشبیه می‌کند: «کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ..» (آل عمران، 10) راغب اصفهانی در مفردات الفاظ قرآن، اخلاق را به آنچه انسان از فضیلت کسب می‌کند تعریف کرده: «و الْخَلَاقُ: ما أکتسبه الإنسان من الفضیلة بخلقه، قال تعالى: (ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ) و فلان خلیق بکذا، أی: کأنّه مخلوق فیه.» (اصفهانی؛ 1412، ص297) در اصطلاح: شایع ترین تعریف اخلاق عبارت است از: صفات نفسانی راسخ و پایداری که موجب می‌شوند افعال متناسب با آن، با سهولت و بدون نیاز به تامل از انسان صادر شود. (مسکویه، بیتا، ص 51)

مطهری در کتاب «آشنایی با علوم اسلامی» به تعریفی از اخلاق باورمند هست که هم به چگونگی «اعمال و رفتار انسان» و هم به چگونه بودن «صفات و ملکات نفسانی» توجه دارد. (مطهری؛ 1385، ص 22) که شامل  فضایل و رذایل اخلاقی می‌شود.

2-1. جنگ

جنگ در لغت: به معنای ستیزه و پیکار است. در اصطلاح: آنچه بین دانشمندان «علوم سیاسی و نظامی» مشهور است جنگ از ریشه آلمانی wera به معنای آزمون نیرو با استفاده از اسلحه بین ملت‌ها (جنگ خارجی) یا گروه های رقیب در داخل یک کشور (جنگ داخلی) است. بنا بر این جنگ، ستیزه خشن و منظمی است که بین دو یا چند اجتماع مستقل شکل می‌گیرد. (ساروخانی؛ 1375، ص 499)

3-1. سیره پیامبر (ص)

به نوع رفتار و روش عملی و رفتاری پیامبر، به جنبه های مختلف زندگی، سیره گفته می‌شود. (مطهری؛ 1402، ص 49-50) قرآن کریم پیامبر را سرمشقی نیکو برای مؤمنان معرفی نموده « لَقدکانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» (احزاب، 21) که در کارهای خود از او تبعیت کنند «وَ إِنَّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِیمٍ» (احزاب، 21) که هدف ما در این مقاله سیره پیامبر در جنگ است.

4-1. قواعد بشر دوستانه

  قواعد بشر دوستانه: عبارت از مجموعه مقرات و قوانینی است که به منظور کاستن ضایعات و خسارات جنگ، تنظیم شده است. (محقق داماد؛ 1375ش، ص 147- 209) بارز ترین تفاوت قواعد بشردوستانه با حقوق بشر، نیز همین است که؛ قواعد بشردوستانه، ناظر به زمان جنگ است. اما حقوق بشر، مجموعه مقرراتی است که به تامین و حقوق انسانها در زمان صلح می‌پردازد.

2. تبیین جنگ در قرآن و سیره پیامبر

1-2. تبیین جنگ در قرآن

در قرآن کریم اسمی از سه جنگ: «بدر، احزاب، و حنین» آمده. اسلام ابتدا سر جنگ، با کسی ندارد تا زمانی که جنگ بر او تحمیل نشود، که در ادبیات شرع به این جهاد دفاعی گفته می‌شود، چنانکه بعضی از محققین اسلامی، جهاد ابتدایی را نیز در حقیت دفاعی میدانند که مجال بحث در این مورد نیست. در اصول جنگی قرآنی به اخلاق جنگ نهایت توجه صورت گرفته، چنانکه از تعدی و تجاوز ناروا، حتی در حریم دشمن منع می‌کند «و قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یقاتِلُونَکمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یحِبُّ الْمُعْتَدِینَ» (بقره؛190) در راه خدا با کسانی که با شما می‌جنگد نبرد کنید و از حد تجاوز نکنید که خداوند تجاوز کاران را دوست ندارد.

ازآیه مبارکه این نکات به دست می آید که: جنگ باید «برای خدا باشد، در برابر متجاوز باشد، در میدان جنگ سربازان اسلام از حد تجاوز نکند.» از نظر اسلام، در قواعد جنگی نابود کردنِ باغها و مزارع، تخریب اماکن، قابل استفاده، و توسل به سلاحهای کشتار جمعی، همه از مصادیق تعدی بر بیگناهان، و انتخاب روشهای غیر انسانی و ممنوع است. اسلام تعدی و تجاوز دشمن را مانند خودش پاسخ می‌دهد «...فَمَنِ اعْتَدى عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ» (بقره؛ 194) در این آیه یکی دیگر از قوانین اخلاق مدارانه جنگ مورد نظر است که موقعیت لشکر اسلام را بیان میکند که ضربه متقابل به دشمن و دفاع است. همان گونه که دشمن تعدی کرده، اضافه بر آن زیاده روی را ممنوع قرار داده. «وَ لایَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ» (مائده؛ 120) در اسلام عدالت یکی از مسایل مهم معرفتی و مبنایی است. تعدی به منافع ملت ها را نمیپذیرد. حتی اگر در عقیده و رفتار همسان نباشد. ازین جهت می‌فرماید در مواجهه با ملت ها با دادگری و عدالت رفتار کنید حتی اگر با شما هم عقیده نیستند.

این آیات، همگی حکایت از اصل عدالت، احترام به انسان، حق حیات، و حسن همزیستی آدمیان دارد. مگر این که ملت مسلمان مورد ظلم و تجاوز قرارر بگیرد که دفاع و مقابله به مثل و زهر چشم گرفتن از دشمن به نوبه خود ضروری و لازم می‌شود که از منظر حقوق بشری نیز چنین حقی برای ملت ها وجود دارد.

2-2. تبیین جنگ در سیره پیامبر

هرچند بسیاری از محققان اسلامی، جهاد را «به ابتدایی و دفاعی» تقسیم نموده اند، اما در واقع، حتی جهاد ابتدایی نیز دفاعی است زیرا تهدید دشمن نیز یا بالقوه است یا بالفعل. پیامبر عالیقدر اسلام در هر جنگی، ابتدا مأموران سپاه را با لشکریان طلب می‌نمود و موعظه می‌کرد: بروید به نام خداوند متعال برای او و آیین رسول خدا استعانت بجویید، برای او و آیین رسول خدا جهاد کنید. پیران و اطفال و زنان را به قتل نرسانید، عابدان و رهبانان را که در معابد هستند به قتل نرسانید، درختان را از بن بر نکنید مگر این که ناچار و اضطرار باشد و هرگز آب دشمن را با زهر آلوده نسازید. حیوانات حلال‌گوشت را نابود نسازید مگر اینکه محتاج به غذا داشته‌باشید. خود ‌حضرت نیز شبیخون بر دشمن نزد و جهاد با نفس را جهاد اکبر و از هرچیزی بالاتر می‌دانست. (قمی؛ 1402، ص16).

 امام و قائد شهید نیز بارها به این مطلب اذعان داشت که ایران دنبال جنگ نیست اما ضربه محکمی به هر تجاوزگری میزند. تارنمای «المنار» لبنان، با استناد به سخنرانی امام و قائد شهید به مناسبت «12هم بهمن ماه» سالروز بازگشت امام راحل به ایران، نوشت: رهبری انقلاب اسلامی ایران تأکید کرد که: ملت با قدرت به هرگونه تجاوزی پاسخ میدهد. غرض این که «آیت الله العظمی خامنه‌یی امام شهید» همیشه فرمایشات شان در امتداد بیان قرآنی و سیره نبوی بوده وقتی از جنگ سخن میگفت از دفاع و پاسخ قوی به متجاوزین سخن میگفت. همانگونه که آیات قرآنی و سیره پیامبر، ناظر به دفاع و پاسخ به تعدی و تجاوز دشمن هست. در روایات اسلامی اعم از منابع اهل تشیع و تسنن از شکستن پیمان و نقض عهد به واژگان: «غَدر، فَتک، و اِغتیال» هم یاد شده. که از آن به شدت نهی شده. غدر در لغت به معنی نقض عهد و وفا نکردن به قرارداد، و سوء استفاده از پیمان و موافقت نامه و اطمینان آمده.[1] (صاحب؛ 1414ق، ص 36) مفردات الفاظ قرآن، غدر را به اخلال وارد کردن به یک چیز و ترک وی معنا می‌کند. به کسی که زیاد از تعهد سوی استفاده می‌کنند «غدار»می‌گویند.[2] (اصفهانی؛ 1412ق، ص274) این لفظ تنها دو بار در  قرآن آمده «...فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً». «...لا یُغادِرُ صَغِیرَةً وَ لا کَبِیرَةً إِلاَّ أَحْصاها» در حدیثی که در منابع اهل سنت از پیامبر (ص) نقل شده است نیز همین تعریف استفاده می‌شود. «عن ابی هریرة قال: قال رسول الله (ص) قال الله عزوجل: ثلاثة أنا خصمهم یوم القیامة و من کنت خصمه خصمة: رجل أعطی بی ثُم (غَدَر) و رجل باع حرا و أکل ثمنه، و رجل إستأجر أجیرا فاستوفا منه و لم یوفه أجره...(زحیلی، (1409ق) ص60).

فتک در لغت: به معنی قتل ناگهانی و غافلگیرانه است، در مجمع البحرین ذیل واژه فتک آمده: «فتک مثلث الفاء، «إنتهز منه فرصة فقتله او جرحه مجاهرة او اعم» (طریحی؛ 1385، 265) یعنی فتک در لغت به معنای کشتن ناگهانی، یا حمله و زخمی نمودن طرف مقابل است به صورت تجاهر، یا اعم از تجاهر و خفا است. اغتیال نیز با اندک تفاوتی که با فتک دارد به معنی خدعه و نیرنگ آمده. که در اغتیال بردن به مکان مخفی (اختطاف) شخص ملاحظه شده. در کتاب تهذیب‌اللغه؛ ذیل این واژه می‌فرماید: غیله اغتیال و غائله، فعل مغتال است. اغتیال این است که انسان توسط مکر و خدعه کسی را در مکان مخفی ببرد، سپس وی را به قتل برساند».[3] (ازهری؛ 1421ق، ص8) در اصطلاح نیز اغتیال، به معنای حیله و نیرنگ برای تسلط پنهانی بر چیزی است اگر متعلق آن دشمن باشد به معنای از پا در آوردن آن به صورت غافلگیرانه و مخفیانه است (دمشقی؛ 1995 م، ص 123) یعنی کسی را با خدعه و چال و نیرنگ، در مکان مخفی ببرد و او را بکشد. با این تعریف تنها فرقی که می‌توان بین این دو واژه پیدا کرد این است؛ که اغتیال به کشتن خفی و پنهانی به کار می‌رود. اما فتک از این جهت با توجه به تعریف مجمع البحرین عام است، هم مورد مخفی و هم علنی را شامل است. اما اگر این دو واژه در یک جمله کنار هم به کار رود، معمولا یک معنی از آن استفاده می‌شود.

3. تطبیق جنگ در قرآن و سیره پیامبر با جنگ 12 روزه و جنگ رمضان

طبق موازین «قواعد جنگی در اسلام» با توجه به آنچه از آیات قرآن و سیره نبوی آمد جنگ ایران در برابر دشمن صهیونی و آمریکا، مشروع و حق است. هم دفاعی است و هم مبتنی بر حقوق و قواعد جنگ.

در «جنگ 12روزه و رمضان» ابتدا «دشمن صهیونی-آمریکایی» به خاک ایران تجاوز نموده مرتکب جنایت و حمله مرگبار شدند. جمهوری اسلامی ایران، با موازین قرآنی از باب «و قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یقاتِلُونَکمْ» در واکنش به این حملات، خاک اسراییل و پایگاه های آمریکایی در کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس را مورد حملات موشکی و پهبادی قرار داد. با توجه به آیه «فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَیْکُمْ» اهداف مشروع خود را منهدم کرد.

در هردو جنگ، از جانب آمریکا و اسراییل «غدر و بدعهدی» صورت گرفته؛ غدر همان است که طرف خواهان صلح و مذاکره هستند اما از عهد و پیمان سوی استفاده می‌کنند. توافق بر گفتگو خودش یک عهد و پیمان است تا زمانی که در گفتگو دنبال راه حل هستند و نتایج مذاکره چه مثبت و چه منفی به صورت رسمی اعلان نشده گزینه نظامی خلاف حقوق و آداب جنگ است. در هر دو جنگ در زمان مذاکره با نماینده رسمی جمهوری اسلامی ایران، طرف مذاکره مرتکب غدر و اغتیال گردیدند. دشمن در هردو جنگ، ناقض حقوق جنگ و قواعد بشر دوستانه هستند: هدف قرار دادن «ناو دنا» که در حال یک مأموریت غیر نظامی بود تخطی از قواعد و اخلاق جنگ است. هدف قرار دادن مدرسه میناب و شهادت 517 تن از اطفال، دانش آموزان بیگناه «جنایت جنگی» و زیر پا قرارد دادن قواعد بشر دوستانه بلکه زیر پا قرارد دادن تمام وجدان انسانی است که از جانب دشمن صورت گرفت. حمله به منازل مسکونی، و شهید نمودن افراد ملکی بیگناه یکی دیگر از تخطی های آنان از قواعد جنگ است. خسارت به اموال عمومی هدف قرارد دادن منبع آب شیرین در قشم و موارد مشابه او حمله به مخزن نفت در تهران، جنایات جنگی و پخش مواد سمی ناشی از این آتش سوزی بزرگ، جنایت مضاعفی دیگری بود که سلامت مردم بیگناه را در معرض خطر انداخت. اتحاد بین‌المللی وکلا (uia) نیز این حمله را بر خلاف اصول بنیادین حقوق بین‌الملل و منشور سازمان ملل دانسته، این اتحادیه از موقف دبیر کل سازمان ملل آقای «گترش» مبنی بر توقف فوری این تجاوز حمایت نموده. (خبرگذاری صدا و سیما؛ https://eitaa.com/iribnews 13951/1)

در جنگ اخیر، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران، همانگونه که از ابتدا آغازگر جنگ نبود در حین جنگ نیز زمانی که جوانب مقابل به «پالایشگاه نفت و گاز -پارس جنوبی» حمله کرد پاسخ متقابل داد و پالایشگاه های دشمن و اهداف نفتی مرتبط با «آمریکا و اسراییل» را، در کشور های عربی حاشیه خلیج فارس، از باب «فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَیْکُمْ» هدف قرار داد. و الا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، قبل از آن به صراحت اعلان کرده بود که قصد توسعه جنگ به تاسیسات نفتی را ندارد. از یک نگاه بیطرف، به نظر میرسد هیچ تجسمی بهتر از رفتار «ترامپ و نتنیاهو» نمی‌توانست زیر پا قرار دادن قواعد و اخلاق جنگ و قانون جنگل را معنا کند! آنها طبق معمول، با پنهان شدن پشت مفاهیم زیبایی مانند؛ صلح، حقوق بشر، آزادی و غیره واژه های جذاب دست به تزویر، ترور و جنایت می‌زنند.

 نتیجه گیری : جنگ در قرآن و سیره پیامبر و همچنین فرمایشات امامین انقلاب، دفاعی است و تعدی و تجاوز دشمن، باید با پاسخ درخور شایسته و مقابل به مثل جبران گردد. که در هردو جنگ جدید، با مراعات اخلاق و قواعد جنگی با قدرت و کوبندگی تمام، پاسخ تعدی آمریکا و اسراییل داده شد. در حالی که جانب مقابل مرتکب تخلف های زیادی حقوق بشری و نقض عهد و اخلاق جنگی گردیده که در متن این مقاله به بعضی از آن اشاره شد.

[1]. غدر یغدر غدر ا: نقض العهد) و اصل الغدر: موضع الکثیر الحجارة الصعب المسلک اللذی لاتکاد الدابة تتخلص منه.

[2]. (الغدر اخلال بالشیئ و ترکه، و الغدر یقال لترک العهد).

[3]. (الغیلة، الاغتیال، والغائله فعل مغتال) و هو ان یخدع الانسان حتی یصیرالی مکان قد استخفی له فیه من یقتله- قال ذالک ابو عبید.